Z KART HISTORII

Dawno temu, na terenie naszego miasta znajdowała się podmokła puszcza z licznymi torfowiskami i grzęzawiskami, co utrudniało komunikowanie się pomiędzy Małopolską a Śląskiem Opolskim. Trakt w tamtym czasie biegł przez Konopiska. Władysław Opolczyk jako pierwszy, nadał przywileje wydobycia i wytopu żelaza na terenach sąsiadujących z naszą gminą. Między innymi zachowały się dokumenty o nadaniu przez księcia huty żelaza dla Jaśka i Niczka z 3 – go maja 1377 roku. Rosnące zapotrzebowanie na żelazo musiało spowodować rozwój osadnictwa na terenach gdzie wydobywano i przetapiano rudę żelaza.

Najstarszy dokument potwierdzający osadnictwo na terenie naszej gminy, to dokument lokacyjny huty z Kawodrzy z 1382 roku, który podpisany jest przez tegoż samego księcia Władysława, a mówiący między innymi, że istnieje kuźnia “Ławy” w Łojkach.

Niewątpliwie Łojki są najstarszą częścią naszej gminy, ponieważ wiadomo, że w 1531 roku król Zygmunt Stary wydał przywilej zatwierdzający prawo do prowadzenia kuźnicy dla Błażeja Łojka. Wcześniej Łojek takie prawo otrzymał od starostów krzepickich. To prawdopodobnie jego zasługą jest powstanie osady, która wzięła nazwę od jej założyciela. Można uznać też, że jeden z jego potomków założył niewielką kuźnię na terenie dzisiejszej Blachowni. Umiejscawiając to zdarzenie bliżej, powinniśmy uznać za najlepszy, obszar dzisiejszej Pragi – dzielnicy naszego miasteczka.

Dzielnica wzięła swoją nazwę od wycinki drzew wzdłuż rzeki Rybnej (dziś Stradomka) i produkcji węgla drzewnego. Słowo “Praga” pochodzi od prażenia, czyli wypalania lasu lub drzewa. Pracujący tu węglarze czy rębacze przygotowywali ten surowiec na potrzeby kuźnicy “Ławy”.

Z biegiem czasu przybywało osad węglarzy, chłopów czy kuźników. Pod koniec XVI wieku istniały już Błaszczyki, Trzepizury, Wyrazów, Brzózki, Cisie. Etymologicznie ciekawym zjawiskiem jest wyjaśnienie nazwy Trzepizury. Tu ponoć znajdowała się karczma, w której trzepano żur – stąd Trzepizury. Inne wyjaśnienie nazwy tej dzielnicy mówi o “pozbywaniu się gniewu“ - tu bowiem miała siedzibę również pustelnia.

Pierwszymi osadnikami w Blachowni byli z pewnością węglarze i drwale, być może też chłopi. Rozwój wspomnianych wcześniej osad związany był z powstaniem około roku 1610 nowoczesnej kuźnicy jak na owe czasy rzecz jasna, której założycielem był starosta krzepickiMikołaj Wolski. Powstała blacharnia. Stąd nazwa miasta – Blachownia.

Istnienie Blachowni zawdzięczamy Mikołajowi Wolskiemu herbu Półkozic, który urodził się w 1550 roku i był synem Stanisława Wolskiego, starosty warszawskiego i krzepickiego, kasztelana brzeźnickiego, marszałka nadwornego koronnego i Barbary hrabianki tarnowskiej, wojewodzianki sandomierskiej. Jako młody człowiek studiował poza granicami kraju. Do Polski wrócił w 1592 roku obejmując po ojcu starostwo krzepickie. Zygmunt III Waza obdarował go laską marszałka nadwornego koronnego wraz ze starostwami: krzepickim, olsztyńskim i rabsztyńskim. Jako przedstawiciel króla i Polski posłował kilkakrotnie do papieża Klemensa VIII oraz był znawcą prawa i brał udział w Komisji do spraw granic polskich od strony Śląska.

Zygmunt III mianował go w 1615 roku Marszałkiem Wielkim Koronnym. Mikołaj Wolski zaczął sprowadzać do Polski rzemieślników różnych zawodów z czego większą część stanowili znawcy obróbki żelaza. Był pierwszym człowiekiem w Polsce, który postawił “ wielkie piece “.

Na terenie Blachowni założył jedną z największych kuźnic, która produkowała żelazo szynowe i blachę. Wybudował klasztor w Krzepicach i Kłobucku. W 1609 r sprowadził do Polski O.O Kamedułów i osadził ich na Bielanach pod Krakowem. Tam też został pochowany w 1630 r.

Przez 38 lat był doradcą króla Zygmunta III Wazy. Wybudowanie kuźni przyczyniło się do osiedlania ludności, głównie niemieckiej, czeskiej i węgierskiej. Byli to dymacze, kowale i ich pomocnicy (kościarze).

Do napędzania urządzeń produkujących blachę używano kół wodnych i w 1610 r. powstał sztuczny zalew.

Wzrosło zapotrzebowanie na węgiel drzewny, więc przybywało drwali i rębaczy. Potrzebni byli również ludzie do wydobywania rudy tzn: kopacze i płukacze. W 1633 r. gościł na Jasnej Górze Król Władysław IV, który zwiedził kuźnicę Łojków i Blacharnię. W trzy lata później przeprowadzono lustrację starostwa krzepickiego przez urzędników królewskich z czego wynika, że istniały osady: Ostrowy, Gać, Malce (dzisiejsze Malice). Upadek Blacharni nastąpił w 1636 r. kiedy to nowy starosta Hermolaus Ligęza zabronił wydobycia rudy. Osadnicy zaczęli zajmować się rolnictwem, łowiectwem lub kopaniem torfu do opalania chałup.

Na mocy królewskiego przywileju z 21 sierpnia 1658 r. starostwo Kłobuckie stało się dobrami klasztornymi Jasnej Góry jako wynagrodzenie za bohaterską postawę podczas najazdu szwedzkiego. Blachownia stała się własnością Paulinów przez 140 lat.

Po raz pierwszy nazwa Blachownia pojawia się w dokumencie lustracyjnym powiatu lelowskiego „W folwarku Łojki znajduje się młyn zwany „Blachownia”, jest to budynek nowy, z izbą i komorą, deskami pokryte, stołówka i chlewiki są niedokończone. Znajduje się nad stawem, gdzie jest grobla z upustem”. Z tego okresu pochodzi: pieczęć sygnetowa z 1774 r. i mszał rzymski z 1738 r. Obydwa zabytki znajdują się w kościele. Fundatorem tych relikwii był zakonnik Zakonu Kanoników Regularnych Lateraneńskich.

Pod koniec XVIII w. kuźnica w Blachowni została przebudowana na młyn faluszowy, który służył do farbowania i spilśniania tkanin.

WIEK XIX

W wyniku podziału ziem polskich w 1815 roku Blachownia stała się miejscowością przygraniczną z Prusami. Granica znajdowała się w Herbach. Przed wybuchem powstania listopadowego Blachownia liczyła 546 mieszkańców i istniały 82 domy. Kolejna rozbudowa huty nastąpiła w latach 1834 – 1840 i z tego to okresu pochodzi krzyż odlany w hucie, który stoi w parku przy ul. Sienkiewicza. Po krzyżem modlili się mieszkańcy, a na cokole umieścili czarną płytę z datą 1879 i profilami dwóch świętych.

Do czasu powstania sytuacja górników i hutników w Blachowni była zła. Powstała Kasa Bracka, która organizowała pomoc materialną i lekarską dla najbiedniejszych rodzin. Sytuacja robotników poprawiła się po uwłaszczeniu w 1864 r. Starostwo Kłobuckie przejął następca tronu rosyjskiego Michał Romanow. Pod jego opieką rozwijała się huta, tartak usytuowany w pobliżu stawów rybnych oraz sama osada. Z polecenia Romanowa zostaje wybudowany pod koniec lat 70. XIX w. pałacyk myśliwski wraz z parkiem. Sam pałacyk zamieniony został w blok mieszkalny.

W czasie powstania styczniowego (1863 r.) huta urosła do roli ważnego ośrodka hutniczego, w którym produkowano m.in amunicję i kule armatnie. Na terenach Blachowni tworzą się oddziały powstańcze. Pułkownik Teodor Cieszkowski nawiązał kontakt z hutą w celu odlewania kul armatnich potrzebnych dla jego oddziałów. W czasie potyczki wojsk carskich z tylną strażą oddziału płk Cieszkowskiego zginęło trzech powstańców, którzy zostali pochowani przy trakcie wiodącym do granicy w Herbach. W miejscu tym, ludność postawiła trzy krzyże. Dzisiaj na tym miejscu stoi krzyż metalowy przy drodze na Opole. W taki sposób Blachownia zapisała się na kartach powstania styczniowego.

BLACHOWNIA W DRODZE DO NIEPODLEGŁOŚCI

Blachownia była osadą robotniczą, do której przybywali przesiedleni chłopi z Niemiec, Rosji czy Austrii. Przygotowywano strajki i sabotaże w hucie i tartaku. Administrator huty przy pomocy carskiej policji udaremnił próby strajku. Po zamachu bombowym na jego życie, przywrócono podwyżki, skrócono dzień pracy i usunięto majstrów pochodzenia niemieckiego. Od 1897 r. Hutę dzierżawił niemiecki koncern Laura und Konigshute. W tym czasie wybudowany został tor kolejowy do huty, co świadczyło o dużej produkcji i ogromnej ilości wywożonych towarów. Na terenie Bl-ni rozwijała się działalność polityczna SDKPiL. Oprócz niej działała komórka PPS.

POWSTANIE PARAFII BLACHOWNIA

Osady dziś tworzące miasto Blachownia od 1886 r. należały do parafii Konopiska. Od 1827 r. Liczba ludności w Bl-ni wzrosła dwukrotnie i w 1910 r. liczyła ok. 1200 mieszkańców. Zanim powstała parafia, od 1887 r. Msze odbywały się w domu prywatnym, a ksiądz co niedzielę przyjeżdżał z Konopisk.

20 marca 1910 r. Dekretem biskupa Włocławskiego – Stanisława Zdzitowieckiego, została powołana parafia Blachownia. Pierwszym proboszczem został ks. Antoni Zmysłowski. W tym samym roku wybudowano drewniany kościółek wraz z plebanią. Poświęcony został przez ks. Prałata Bolesława Wróblewskiego. Parafia obejmowała Blachownię Starą i Nową, Brzózki, Ostrowy, Gać, Malice, Trzepizury, Wyrazów, Cisie, Pietrzaki. W 1913 r. wybudowano kapliczkę w Cisiu pod wezwaniem św. Antoniego z Padwy.

I WOJNA ŚWIATOWA

Blachownia była jedną z pierwszych miejscowości w Królestwie Polskim, gdzie wkroczyły wojska niemieckie. Na potrzeby wojny były wycinane lasy, w hucie spadła produkcja. Tartak został przejęty przez wojsko, a w jego pobliżu stacjonowały wojska pruskie. Latem 1914 r. przy zbiegu ulic Leśnej i Kościuszki został postawiony krzyż odlany w hucie Bl-nia na pamiątkę Insurekcji Kościuszkowskiej.

Pod koniec 1914 r. powstała w Blachowni Polska Organizacja Wojskowa. Działalność organizacji zwiększyła się jesienią 1918 r. W listopadzie tego roku rozbrojeni zostają żołnierze pruscy stacjonujący w Bl-ni na terenie dzisiejszego starego boiska. 14 października 1917 r. uroczystą mszą oraz tablicą przytwierdzoną do krzyża żelaznego na Starej Blachowni mieszkańcy uczcili setną rocznicę śmierci T. Kościuszki.

DWUDZIESTOLECIE MIĘDZYWOJENNE

Pierwsze lata niepodległości to trudny okres głodu i emigracji ludności do Niemiec i w rejon Kielc. Ówczesne władze samorządowe kładły nacisk na rozwój Ostrów i wsi Brzózka. Umiejscowione były przy trasie do Opola, a w Ostrowach mieścił się Urząd Gminy.

W 1927 r. nastąpiła konsekracja kościoła pod wezwaniem Królowej Korony Polskiej. W 1938 r. zelektryfikowano Blachownię i okoliczne wsie. Ówczesne domy składały się z jednego lub dwóch pokoi, kuchni, spiżarni i niewielkiego poddasza. Mieszkańcy często trzymali niewielki inwentarz, a w pobliskich wsiach uprawiano zboże i ziemniaki.

Po odzyskaniu niepodległości huta została upaństwowiona. W roku 1939 pracowało w hucie 350 pracowników, którzy miesięcznie wytwarzali 350 ton wyrobów, a były to garnki tzn. żeleźniaki, zlewy, kraty ściekowe, rury kanalizacyjne, maszynki do lodów, drzwiczki piecowe, części do maszyn rolniczych, klocki hamulcowe na kolej, cokoły do lamp ulicznych.

KSIĄDZ MARIAN KUBOWICZ

Urodził się w Borowym Młynie w pobliżu Secemina w rodzinie chłopskiej. Parafię Blachownia objął 12 lipca 1917 r. Doprowadził do elektryfikacji plebanii i starego drewnianego kościoła. Rozpoczął budowę murowanej świątyni, którą zakończył latem 1927 r. Projekt kościoła wykonał Konstanty Jakimowicz.

ks. Marian Kubowicz był inicjatorem kół młodzieży i Akcji Katolickiej. Opiekował się kołem teatralnym, a klubowi „STAL Blachownia” udostępnił część pomieszczeń starego kościoła przy ulicy Parkowej. Organizował zawody pływackie na blachowieńskim zalewie. Proboszczem parafii był przez 20 lat. W 1936 r. Został przeniesiony do Kłomnic. Zmarł w 1963 r., a pochowany został na cmenatrzu w Blachowni.

II WOJNA ŚWIATOWA

1 wrzesień 1939 r. rozpoczął się odgłosami wystrzałów. W Blachowni zapanował terror niemiecki. 3 września Wehrmacht zorganizował w rzeźni w Ostrowach przejściowy obóz dla Polaków. Zamknięto w nim ok 200 osób, część z nich została rozstrzelana. Z gmin wcielonych do III Rzeszy utworzono powiat, który miał siedzibę w Blachowni. Na naszym terenie mieściło się gestapo i komenda niemieckiej żandarmerii.

Mieszkańcom odbierano ziemie i zatrudniano ich w górnictwie i przemyśle. Organizowano również łapanki, a aresztowanych przewożono do więzienia w Lublińcu. Na terenie powiatu działał ruch oporu. Armia Krajowa na tym terenie posiadała oddział „Brzoza”.

Hitlerowcy także w hucie rozpoczęli swoje urzędowanie. W 1942 roku huta zostaje wykupiona wraz z kolonią fabryczną i gruntami przez niemieckiego przemysłowca Handlera. Rozpoczyna się produkcja na potrzeby wojny. Z powodu sabotaży jakie miały miejsce w hucie Niemcy wyrzucają Polaków z domostw, do których wprowadzają przesiedleńców z Niemiec.

WYZWOLENIE

16 stycznia 1945 r. wojska radzieckie wkroczyły do Blachowni. Największe potyczki z Niemcami miały miejsce w Brzózce, w okolicach tartaku, a przy bocznicy kolejowej oraz w lesie w Trzepizurach. Działalność rozpoczęła władza ludowa.

W 1948 r. Odsłonięto pomnik „poległym i pomordowanym w latach 1939 – 1945”, a poświęcony został przez proboszcza parafii Dźbów. Huta nie była zniszczona działaniami wojennymi. Powstał Komitet Fabryczny, który powołał dyrektora na stanowisko. Był nim Franciszek Leorman. Ruszyła produkcja, a 1949 r. zaczęła się rozbudowa zakładu. Powstała nowa odlewania żeliwa szarego (całkowicie oddana w 1953 r. ). Produkuje się rury, kształtki, odlewy z żeliwa ciągliwego, maszynki do mięsa. Przez cały czas w hucie buduje się nowe hale i poprawia stare.

W DRODZE DO UZYSKANIA PRAW MIEJSKICH

W latach 40. rozpoczęto budowę osiedla górniczo – hutniczego. Naprzeciw kościoła stanęły baraki magazynowe, a przybyli do pracy robotnicy pochodzili z Zagłębia i Kielecczyzny. Wybudowano ponad 30 bloków, 2 szkoły podstawowe i przedszkole. Przy funkcjonującej kopalni rud w Łojkach postawiono 3 bloki. 16 maja 1957 r. położono kamień węgielny pod budowę nowej szkoły. 25 października 1958 r. nastąpiło otwarcie szkoły nr 1, a rok później oddano szkołę nr 2 oraz szpital. Parafię w Blachowni prowadził ksiądz Marian Brylski, który umarł w 1962 r. i został pochowany na miejscowym cmentarzu.

W hucie Blachownia w latach 1960 – 65 zbudowano nową oczyszczalnię żeliwa szarego wraz z częścią socjalną, uruchomiono się nową rdzeniarnię. Zainstalowano nowe żeliwiaki o średnicach 700 i 900. W tym czasie produkowano maszynki do mięsa, moszczu, młynki do kukurydzy, sprzęt gospodarstwa domowego, armaturę. Od 1971 r. na wielką skalę ruszyła produkcja odlewów dla przemysłu elektrotechnicznego. W 1977 r. produkowano imadła wzorcarskie. W hucie pracowało wtedy ponad 1800 osób. W 1978 r. ruszyła automatyczna linia formowania ręcznego “DISAMATIC”. W latach 1980 – 85 wprowadzono mokre odpylanie żeliwiaków, nowoczesną instalację odpylającą, stoły obrotowe na stanowiskach formowania ręcznego, modernizację stacji przerobu mas. W 1983 roku uruchomiono produkcję grzejników centralnego ogrzewania.

PRAWA MIEJSKIE

Prawa miejskie Blachownia otrzymała 1 stycznia 1967 r. Liczyła wtedy 5500 mieszkańców.

Lata 70. to budowa osiedla Miodowa (1978 r.) oraz budowa osiedla Leśna 1. W połowie lat 70. zakończono budowę stadionu i hotelu, na bazie których powstał Ośrodek Sportu i Rekreacji. Rozbudowano bazę ośrodka sportów wodnych.

Lata 80. to budowa bibliotek i Domu Kultury. Pierwsze kino „Metalowiec” mieściło się w baraku huty, a potem przeniesiono je do Domu Kultury jako kino „Kameralne”. Pod koniec lat 80. rozpoczęto budowę nowego magistratu (zagospodarowano budynek rozlewni wód), który do użytku oddano w 1993 r.

Odnowiono budynek zarządcy stawów (dworca kolejowego) i usytuowano tam Urząd Stanu Cywilnego. Powstały szkoły w Ostrowach, Łojkach i Cisiu. Ta ostatnia powstała dzięki pomocy finansowej i olbrzymim staraniom Stefana Loty, byłego mieszkańca, który wyemigrował do Francji. On też ufundował mieszkańcom Cisia pomnik ku czci pomordowanym. Odsłonięcie pomnika miało miejsce 16 października 1977 r., a szkołę oddano do użytku 1 września 1983 r. W roku 1984 rozpoczął swą działalność Dom Pomocy Społecznej. Wtedy też nad zalewem powstała strefa ciszy i plac zabaw dla dzieci.