Z DAWNEJ HISTORII

„Był rok 1248. Wiosną tego roku syn Konrada Mazowieckiego, książę kujawski Kazimierz wyruszył na łowy. Po kilku dniach wraz ze swoją drużyną znalazł się w pięknej dąbrowie. Na polanie, na którą wkrótce wjechał widać było kilkadziesiąt chat chłopskich. Księciu Kazimierzowi okolica widocznie podobała się, gdyż z wielkim zachwytem zawołał: „Ta osada Dąbrową Zieloną się będzie”. Tyle legendy, która miała wyjaśnić w jaki sposób naszej wsi nadano nazwę.

W dokumentach pisanych nazwa Dambrowa (Dąbrowa) pojawiła się ok 750 lat temu. Miejscowości o takiej nazwie występuje w całym kraju kilkadziesiąt, to jednakże nie może być pomyłki, że chodzi o tą wieś, która w późniejszym czasie nazwana została Zieloną. Średniowieczne dzieje wsi można przesunąć do XI wieku, a prowadzone prace archeologiczne w nieodległych miejscowościach takich jak Grodzisko, Pukarzów wykazują istnienie na tym terenie osad już od początków X stulecia, co potwierdzają najnowsze wyniki badań archeologicznych. Obszar położony w międzyrzeczu górnej Warty i Pilicy, należał od początków powstania państwa polskiego do prowincji łęczyckiej, której południowo - wschodnia granica przebiegała tuż za Pilicą w okolicach Koniecpola i Kurzelowa. Prowincja ta według R. Rosina była kontynuacją państwa plemiennego Łęczycan, na której to później uformowało się księstwo Łęczyckie i Sieradzkie oraz 3 kasztelanie zapilickie parafie, takie jak Chrząstowa, Dąbrowa Zielona, Borowno, Kłomnice i Mykanów (...) to południowa i zachodnia granica prowincji łęczyckiej. Najznaczniejszym grodem na tym terenie było Radomsko, dysponujące osadą obronną, której ślady można jeszcze dostrzec w okolicach tzw. Kopca.

Pierwotnie miejscowości wchodzące w skład parafii dąbrowskiej były własnością książęcą. W połowie XIII stulecia sukcesywnie przechodzą w ręce prywatne, jako darowizny dostojników książęcych i klasztorów. Wojewoda łęczycki Spitygniew, który uzyskał od Konrada Mazowieckiego Dąbrowę, jest jedną z takich postaci. Rozległe dobra na terenie późniejszego powiatu radomszczańskiego m.in. Soborzyce, posiadała klasztor jędrzejskich cystersów. Zakon ten specjalizował się w uprawie ziemi i gospodarce wodnostawowej, krzewiąc nowoczesne sposoby uprawy ziemi, przeprowadzając niezbędne prace melioracyjne, zakładając stawy rybne i urządzenia młyńskie.

Zdecydowana większość miejscowości wchodzących w skład obecnej gminy Dąbrowa Zielona (Soborzyce, Rogaczew, Cielętniki, Ulesie, Olbrachcice) posiada wczesnośredniowieczną metrykę. Zasadniczy zrąb sieci osadniczej w gminie Dąbrowa Zielona uformował się do XIII wieku. Były to najpierw wsie będące własnością książęcą, przechodzące z czasem w ręce prywatne. Należy przypuszczać, że ówczesne miejscowości były to najczęściej leśne osady zamieszkałe przez kilka, czasem kilkanaście rodzin. Odzielone od siebie lasem, terenami bagiennymi o słabej dostępności drożnej, sprawiały sporo kłopotów mieszkańcom we wzajemnej komunikacji. W bliskiej odległości kilkunastu kilometrów od Dąbrowy przebiegała w średniowieczu ważna droga królewska wiodąca z Krakowa przez Żarki i Częstochowę do Wielunia i Poznania. Przez Radomsko i Przedbórz wiódł szlak z Wrocławia na Lublin i dalej na Ruś.

W XV stuleciu wiódł przez Dąbrowę ważny szlak drogowy zw. Droga warszawską, który prowadził od Koniecpola przez Dąbrowę i Gidle do Warszawy. Trasa późniejsze tzw. pieszej pielgrzymki warszawskiej posuwała sie tym właśnie szlakiem. Rejon Dąbrowy w XVI stuleciu pod względem społeczno – gospodarczym została przedstawiony w dwóch źródłach, a mianowicie pod względem kościelnym w „Liber beneficjorum” Jana Łaskiego z 1521 oraz w „Źródłach dziejowych” wydanych przez Adolfa Pawińskiego w 1883 roku. Rozwój społeczno – gospodarczy gminy Dąbrowa Zielona następował aż do połowy XVII wieku, kiedy to ziemie Rzeczpospolitej ogarnął kryzys gospodarczy. Wojny szwedzkie dokonały pogłębienia zjawisk kryzysowych, powodując ubożenie szlachty i wzrost obciążeń feudalnych chłopstwa. Ród Dąbrowskich wygasał w połowie XVII stulecia. Dobra dąbrowskie przechodzą w ręce magnackiego rodu Przerębskich, a następnie Sołtyków, a w początkach XIX stulecia dobra znajdują się w rękach Stanisława hr. Męcińskiego, a w 1844 roku majątek Dąbrowa został zlicytowany i stał sie własnością Banku Polskiego. Dobrami administrował z ramienia banku zarządca, który w 1865 roku nabył je na własność. Przeprowadziła niezbędne reformy ekonomiczne majętności, które spowodowały, że dobra te mogły konkurencyjne w produkcji rolnej, rolno – spożywczej w warunkach rodzącego się kapitalizmu. Majątek w Dąbrowie nie tylko produkował surowce, ale także poddawał je procesowi przetwarzania. W dobrach funkcjonowały: gorzelnia, browar, młyn i tartak. Ponadto wykorzystywano miejscowe surowce mineralne, takie jak pokłady kamienia wapiennego oraz torfu. Dowodem wykorzystania miejscowych surowców było i jest charakterystyczne budownictwo, którego podstawą był kamień.

Można jednak z całą pewnością stwierdzić, że nasze tereny zamieszkane były w okresie znacznie wcześniejszym, świadczy o tym fakt przeprowadzania badań archeologicznych naszej wsi w początkach lat sześćdziesiątych oraz wzmianka z publikacji „Pradzieje ziemi radomszczańskiej” wydanej przez Muzeum Archeologiczne w Radomsku: >>Na zachód od Radomska przebiegał stary szlak bursztynowy. Rozpowszechniło się tą drogą wiele ozdób rzymskich, przedmiotów codziennego użytku. Przypuszcza się, że na tych terenach mogły powstać organizacje terytorialne, nad którymi mogły sprawować władzę jednostki najwybitniejsze, najzamożniejsze. Były to zatem pierwsze organizmy protopaństwowe na ziemiach polskich. Większość stanowisk z okresu wpływów rzymskich na ziemi radomszczańskiej to jedyne resztki zniszczonych osad i cmentarzysk (Borzykowa, Pukarzow, Dąbrowa Zielona...)

...Osadnictwo wczesnośredniowieczne znane jest z szeregu luźnych znalezisk ułamków ceramiki. Badaniami wykopaliskowymi objęto jedynie kilka stanowisk m.in. Dąbrowę Zieloną.>>

Należy odnotować również fakt, że w Dąbrowie Zielonej na początku XVI wieku istniała już szkoła parafialna. O wysokim poziomie intelektualnym świadczyło również posiadanie ogromnej biblioteki, która mieściła się na plebani. Liczyła ona 234 pozycje, przy czym woluminów było znacznie więcej, niektóre książki miały aż po 12 egzemplarzy. Oprócz lektury religijnej znaleźć można było „Spowiedź Woltera”, „Historia Chin”, „Historia Japonii”. Niestety, książki te nie przetrwały do dnia dzisiejszego.

Gmina Dąbrowa Zielona była terenem zbrodniczych akcji już od pierwszych dni II wojny światowej. Pierwsze oddziały wojsk hitlerowskich pojawiły się we wsi już 3 września 1939 r. Na drugi dzień miejscowa ludność widziała przemarsz dużych jednostek frontowych najeźdźcy. W tym dniu mężczyzn ustawiono pod murem. Mieli oni zostać rozstrzelani. Do tragedii nie doszło dzięki interwencji właściciela majątku w Dąbrowie Zielonej Niemca Gayera, który zapewnił oficera kierującego akcją, że mieszkańcy naszej wsi to ludzie pracowici i spokojni. Mężczyzn uwolniono lecz część wsi została już podpalona były to tzw. „Bąki” obecnie część Placu Kościuszki.

Wieś Cielętniki również przeżyła chwile grozy. Dnia 4 września Niemcy podpalili wieś a drugiego dnia rozstrzeliwali mężczyzn, kobiety i dzieci.


Grób zbiorowy wojenny 13 mieszkańców Cielętnik rozstrzelanych 5 września 1939 r. przez żołnierzy Wehrmachtu

Na naszych terenach, podobnie jak w całym kraju działał ruch oporu. Jednym z wielu partyzantów był Henryk Struski ps. „Przelotny” (nadal żyjący). Brał on m.in. udział w potyczce z Niemcami w lesie między wsią Raczkowice a Dąbrową Zieloną.

Nasza gmina została wyzwolona przez Armię Czerwoną w dn. 16 stycznia 1945 r.


Dąbrowa Zielona,cmentarz parafialny - grób zbiorowy wojenny 12 żołnierzy Armii Krajowej poległych 9 września 1944 roku


Dąbrowa Zielona, skraj lasu przy szosie w kierunku Radomska - głaz upamiętniający walkę oddziału partyzanckiego pod dowództwem ”Kruka”z Niemcami w dniu 19 sierpnia 1944 r.

Pod koniec XVIII w. kuźnica w Blachowni została przebudowana na młyn faluszowy, który służył do farbowania i spilśniania tkanin.

Kościół Par. p. w. św. Jakuba

Kościół Par. p. w. św. Jakuba - Pierwotny fundowany 1248. Obecny fundowany 1554 przez kanonika krakowskiego Stanisława Dąbrowskiego, restaurowany przed 1787, rozbudowany w 1908-11. Murowany. Zwrócony prezbiterium na pd. Dawny kościół renesansowy, orientowany na planie krzyża greckiego z kopułą, wieżą od zach. Prezbiterium zakończonym półkolistą apsydą oraz piętrową przybudówką między prezbiterium a pd. ramieniem transeptu, zawierającą zakrystię i nad nią chórek. Kościół ten stanowi nawę poprzeczną oraz część prezbiterium obecnej budowli, powstałej w 1908-11, przez dobudowanie od pn. trzech naw z wieżami w fasadzie i dodanie półkolistej absydy do pd. ramienia dawnego transeptu, które zamieniono na prezbiterium. Wnętrze dawnej części ze sklepieniami krzyżowo- żebrowymi, w krzyżu trnseptu kopuła na wysokim bębnie na pendentywach, z latarnią. Zakrystia wsch. sklepiona kolebkowo, nad nią chórek kryty stropem otwarty do prezbiterium i transeptu. Okna zamknięte łukiem, w apsydzie i bębnie okrągłe. W pendentywach kopuły, na wspornikach i zwrotnikach żeber herby Pobóg, Poraj, Nowina i litery S. D. (Stanisław Dąbrowski). Na sklepieniach i kopule polichromia figuralna w rokokowych medalionach, XVIII w. Wieża w dwu dolnych kondygnacjach zwieńczonych gzymsami kwadratowa, w niskiej trzeciej ośmioboczna, oszkarpowana na narożach; kryta hełmem z latarnią. W drugiej kondygnacji półkoliście zamknięte okna i wnęki, nie które w późnorenesansowych obramieniach. Dwoje drzwi renesansowych z herbami. Drzwi renesansowe okute. – Dwa ołtarze rokokowe 1776, jeden z nich z rzeźbami świętych oraz obrazami św. Jakuba i Matki Boskiej Częstochowskiej XVIII w. Resztki ołtarza rokokowego z obrazem św. Barbary XVIII. Ambona renesansowa kamienna. Chrzcielnica rokokowa 1773, nad nią płaskorzeźba stiukowa Chrztu Chrystusa 2 poł. w. XVIII. Krucyfiks z XVIII w. Na tęczy płaskorzeźby Trójcy św. w. XVIII lub XIX. Dwie rzeźby rokokowe dzieci leżących pod krzyżem. Nagrobek renesansowy zapewne Dąbrowskich ok. 1600, z płaskorzeźbionymi półpostaciami zmarłych. Nagrobek renesansowy Katarzyny, żony Mikołaja Dąbrowskiego (zm. 1563). Tablica 1554, kopia dokumentu z 1248 o fundacji kościoła przez Kazimierza księcia kujawskiego. Tabliczka 1554 o zbudowaniu kościoła przez Stanisława Dąbrowskiego. Epitafium Stanisława Oszczewskiego (zm. 1787). Kaplice (9) ze stacjami Męki Pańskiej w kształcie kapliczek 2 poł. XVIII w.

Kościół Par. p. w. św. Jakuba- Pierwotny fundowany 1248. Obecny fundowany 1554 przez kanonika krakowskiego Stanisława Dąbrowskiego, restaurowany przed 1787, rozbudowany w 1908-11. Murowany. Zwrócony prezbiterium na pd. Dawny kościół renesansowy, orientowany na planie krzyża greckiego z kopułą, wieżą od zach. Prezbiterium zakończonym półkolistą apsydą oraz piętrową przybudówką między prezbiterium a pd. ramieniem transeptu, zawierającą zakrystię i nad nią chórek. Kościół ten stanowi nawę poprzeczną oraz część prezbiterium obecnej budowli, powstałej w 1908-11, przez dobudowanie od pn. trzech naw z wieżami w fasadzie i dodanie półkolistej absydy do pd. ramienia dawnego transeptu, które zamieniono na prezbiterium. Wnętrze dawnej części ze sklepieniami krzyżowo- żebrowymi, w krzyżu trnseptu kopuła na wysokim bębnie na pendentywach, z latarnią. Zakrystia wsch. sklepiona kolebkowo, nad nią chórek kryty stropem otwarty do prezbiterium i transeptu. Okna zamknięte łukiem, w apsydzie i bębnie okrągłe. W pendentywach kopuły, na wspornikach i zwrotnikach żeber herby Pobóg, Poraj, Nowina i litery S. D. (Stanisław Dąbrowski). Na sklepieniach i kopule polichromia figuralna w rokokowych medalionach, XVIII w. Wieża w dwu dolnych kondygnacjach zwieńczonych gzymsami kwadratowa, w niskiej trzeciej ośmioboczna, oszkarpowana na narożach; kryta hełmem z latarnią. W drugiej kondygnacji półkoliście zamknięte okna i wnęki, nie które w późnorenesansowych obramieniach. Dwoje drzwi renesansowych z herbami. Drzwi renesansowe okute. – Dwa ołtarze rokokowe 1776, jeden z nich z rzeźbami świętych oraz obrazami św. Jakuba i Matki Boskiej Częstochowskiej XVIII w. Resztki ołtarza rokokowego z obrazem św. Barbary XVIII. Ambona renesansowa kamienna. Chrzcielnica rokokowa 1773, nad nią płaskorzeźba stiukowa Chrztu Chrystusa 2 poł. w. XVIII. Krucyfiks z XVIII w. Na tęczy płaskorzeźby Trójcy św. w. XVIII lub XIX. Dwie rzeźby rokokowe dzieci leżących pod krzyżem. Nagrobek renesansowy zapewne Dąbrowskich ok. 1600, z płaskorzeźbionymi półpostaciami zmarłych. Nagrobek renesansowy Katarzyny, żony Mikołaja Dąbrowskiego (zm. 1563). Tablica 1554, kopia dokumentu z 1248 o fundacji kościoła przez Kazimierza księcia kujawskiego. Tabliczka 1554 o zbudowaniu kościoła przez Stanisława Dąbrowskiego. Epitafium Stanisława Oszczewskiego (zm. 1787). Kaplice (9) ze stacjami Męki Pańskiej w kształcie kapliczek 2 poł. XVIII w.

Kaplica cmentarna

Kaplica cmentarna p. w. św. Joachima. Zbudowana 1605 z fundacji Wojciecha Dąbrowskiego, przebudowana 1854. Obecnie neogotycka. Murowana. Do dawnej nawy z półokrągłą absydą dobudowana kruchta. Sklepienie kolebkowe- ołtarzyk w. XVII z obrazami św. Joachima i Matki Boskiej z XVII w. Dwie kropielnice kamienne, renesansowe pocz. W. XVII.

Młyn

Młyn motorowy zbożowy- usytuowany na pólnocnym skraju wsi Dąbrowa Zielona, zbudowany przez obecnego właściciela w 1308 r. Budynek dwupiętrowy, murowany, dach kryty dachówką, dwuspadowy. Napęd czerpany jest z motoru elektrycznego. Młyn posiada dwie pary walców, także maszynę szmerglową. Obecnie znajduje się w niezmienionej postaci. W stanie bardzo dobrym . Własność prywatna.

Cielętniki

Kościół Par. p. w. Przemienienia Pańskiego 1891 r., (wraz z rosnącą w pobliżu zabytkową lipą [10 m obwodu], która wg konserwatorów zabytków przyrody liczy ok. 700 lat).

Parafia w Cielętnikach powstała dzięki wlaścicielowi wsi Józefowi Bystrzanowskiemu, który w 1742 wybudował kaplicę. Otrzymała uposarzenie z rąk dziedzica 28 VI 1761. W kościele były trzy ołtarze: główny p. w. Przemienienia Pańskiego, boczny po prawej stronie głównego p. w. Matki Bożej Pocieszenia, boczny po lewej stronie p. w. św. Józefa. Na gorze byly siedmiogłosowe organy. Kiedy kościół ulegał zniszczeniu podjęto decyzję o budowie nowego. W 1891 nowy kościół był już wybudowany w stylu neogotyckim. Konsekrowany został dopiero 24 VI 1920 przez biskupa włocławskiego Władysława Krynickiego.


Zespół dworski obejmujący dwór z 1725 r., lamus XVIII w., park z XVIII w., - obecnie własność prywatna gorzelnia z XIX.,

ŚWIĘTA ANNA

Święta Anna – znajduje się główny w Polsce klasztor sióstr dominikanek, zakonu kontemplacyjnego. Większość sióstr po złożeniu ślubów nie opuszcza klasztornych murów, mieszkają za klauzurą. Najważniejszym zabytkiem w zespole klasztornym jest późnogotycka rzeźba św. Anny Samotrzeć znajdująca się w północnej kaplicy kościoła wybudowanego w latach 1609- 1668. Do roku 1864 klasztor należał do ojców bernardynów. Zakonnicy zostali usunięci ze św. Anny przez władze carskie. W pięć lat później przybyły tutaj siostry dominikanki. Zwiedzająć zespół klasztorny warto zwrócić uwagę na wystrój świątyni z ołtarzem w stylu regencji, pólnocną kopułę kaplicy zdobią sztukateriami i malowidłami w medalionach. Święto patronki klasztoru przypada na 26 lipca. Kościół ten ze względu na swoje usytułowanie na trasie pielgrzymek do Częstochowy spełnia i nadal spełnia rolę miejsca pontniczego. Co roku odbywają się w tym dniu wielkie uroczystości odpustowe.


Jan Lamęcki (1895- 1971)- rzeźbiarz ludowy, autor „Pamiętników”- obejmujących 28 szkolnych zeszytów o łącznej ilości 1218 stronic, napisanych językiem gwarowym, uznając własne zasady pisowni. Pamiętniki znajdują się w prywatnych zbiorach.

Na dorobek twórczości rzeźbiarskiej składają się rzeźby o tematyce wiejskiej, religijnej i historyczno- społecznej. Prace Jana Lamęckiego były wielokrotnie prezentowane i nagradzane w kraju i za granicą (warszawska „Zachęta”, ITriennale Sztuki Naiwnej w Bratysławie, wystawy w Stuttgarcie i Neuchatel, II nagroda na konkursie na sztukę ludową Ziemi Radomszczańskiej, 1960 rok nagroda Ministra Kultury i Sztuki).

Rzeźby Lamęckiego są w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Łodzi, Warszawie, Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim i Muzeum Regionalnym w Radomsku.

Kazimierz Korpas (ur. 1925 roku)- zamieszkały w Cielętnikach, rzeźbiarz i malarz ludowy. Maluje dużo, są to obrazy religijno- kultowe, pejzaże z okolic Cielętnik, obrazy o tematyce obrzędowej.

Swoje obrazy i rzeźby eksponował w Muzeum Regionalnym w Radomsku. Uczestniczył w wielu konkursach o zasięgu wojewodzkim i krajowym zdobywając liczne nagrody i wyróżnienia.

Obrazy Pana Korpasa od wielu lat znajdują nabywców nie tylko w środowisku współmieszkańców, ale także osób postronnych zainteresowanych sztuką ludową.

Na dorobek twórczości rzeźbiarskiej składają się rzeźby o tematyce wiejskiej, religijnej i historyczno- społecznej. Prace Jana Lamęckiego były wielokrotnie prezentowane i nagradzane w kraju i za granicą (warszawska „Zachęta”, ITriennale Sztuki Naiwnej w Bratysławie, wystawy w Stuttgarcie i Neuchatel, II nagroda na konkursie na sztukę ludową Ziemi Radomszczańskiej, 1960 rok nagroda Ministra Kultury i Sztuki).

Rzeźby Lamęckiego są w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Łodzi, Warszawie, Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim i Muzeum Regionalnym w Radomsku.